Platform Rosa blog

Boekbespreking: De Slag bij de Somme 1916

Waanzin van de Eerste Wereldoorlog: De slag bij de Somme in 1916

Op 1 juli 1916 begon ‘The Big Push’ – de gezamenlijke poging van de Britse en Franse legers om aan het Noord-Franse front bij de rivier de Somme een beslissende doorbraak te forceren in de vastgelopen stellingenoorlog. De Fransen zaten in het zuiden en kregen zo de gelegenheid om versterkingen te sturen naar Verdun dat op dat moment zwaar onder vuur lag. Het plan liep uit op een fiasco, waarbij op die eerste dag alleen aan de Britse zijde 60.000 slachtoffers vielen. De Somme werd, samen met de slag bij Verdun het symbool voor de zinloze slachting die de Eerste Wereldoorlog heet.

De Duitse troepen hadden zich boven op de heuvels goed ingegraven. Door middel van loopgraaflinies en bunkers was dit een onneembare vesting. Overal moesten de Britten en andere soldaten uit de Gemenebestlanden naar boven klimmen en fungeerden ze als schietschijven voor de Duitsers.

Het Britse leger stond onder leiding van Sir Douglas Haig, ‘de slager van de Somme’. De legerleiding had op de tekentafels een plan uitgedacht dat bestond uit een grote geconcentreerde aanval met als doel de Duitse legermacht te splijten. Ondanks grote geheimhouding hadden de Duitsers al snel in de gaten dat er iets op til was. Eind juni begonnen de inleidende beschietingen met anderhalf miljoen granaten. Hoewel de Duitse stellingen zwaar te lijden hadden, waren grote delen bij de stormloop nog steeds intact. Ook de zware bepakking bleek een nadeel voor de aanvallende troepen. Bovendien was er sprake van gebrekkige communicatie en training. Zo kregen de autoritaire Haig en de rest van de militaire top die ver van het strijdgewoel orders uitdeelden veel te optimistische berichten. Vele commandanten in het veld besloten uit angst om de situatie aan het front positiever voor te stellen dan die in werkelijkheid was. De meeste soldaten behoorden tot nieuwe lichtingen, de vrijwilligers van Kitcheners Nieuwe Legers. Tijdens de wervingscampagnes van 1915 hadden ze gehoor gegeven aan de oproep – ‘Your Country Needs You’ – van de oude veldmaarschalk en minister van Oorlog Lord Kitchener, Deze vrijwilligers waren jong, enthousiast en totaal onvoorbereid.

De naderende Britten, maar ook Australiërs, Nieuw-Zeelanders, Canadezen en Zuid-Afrikanen werden massaal neer gemaaid door Duitse mitrailleurs. Er sneuvelden aan Britse kant 20.000 soldaten en 40.000 militairen waren gewond geraakt of vermist. In totaal gingen tussen die eerste juli en november 1916 ongeveer een miljoen soldaten verloren. Het betrof doden, gewonden en vermisten. Ongeveer 420.000 man was afkomstig uit het Britse Koninkrijk. Daarnaast ging het om 200.000 Fransen en 450.000 Duitsers. Het merendeel van de bevolking die voor de oorlog in het gebied woonachtig was keerde er niet terug.

Toenemende belangstelling WO I
Ongeveer negentig jaar later zijn we getuige van een toename van de belangstelling voor Eerste Wereldoorlog. Het aantal Nederlandstalige publicaties groeit gestaag. Hetzelfde geldt voor het aantal studiedagen met een stijgend aantal geïnteresseerden en de deelname aan tours over de diverse slagvelden. Zeer waarschijnlijk hangt dit samen met de voortdurende aandacht die de Tweede Wereldoorlog al heeft gehad. Bovendien heeft de Eerste Wereldoorlog een enorme impact gehad op de wereldgeschiedenis. Zelfs in Nederland dat toen der tijd een neutrale positie innam wordt nu in retrospectief erkend dat dit internationale bloedige conflict een grotere invloed heeft gehad op ons land dan we in die periode voor mogelijk hielden. Daarnaast zijn de klassieke oorlogsbeelden niet zelden gebaseerd op de nachtmerrie van de wereldbrand tussen 1914 en 1918. De hele Eerste Wereldoorlog door vielen gemiddeld 5.000 doden per dag. Tenslotte is nog steeds het effect merkbaar van de toenmalig bij het verdrag van Versailles vastgelegde verdeling van invloedssferen tussen de belangrijkste landen. Na de val van de Sovjet-Unie zijn we getuige van het soms heropleven van oude bondgenootschappen en het opnieuw aan de oppervlakte komen van diverse onopgeloste nationaliteitenkwesties (voormalig Joegoslavië, Koerden, Armeniërs, etc.) Ook in West-Europa blijken de gevolgen van ’14 -’18 nog niet volledig verwerkt.

Postume gratieverlening
Ik noemde hierboven al de enorme aantallen slachtoffers. Sommige soldaten belandden wel vier of vijf keer in het hospitaal en moesten steeds weer de oorlog in. Een Indiër schreef heel verbaasd naar huis: ‘Een brood dat eenmaal gebakken is stop je toch ook niet voor een tweede keer in de oven?’ Weigeraars kwamen voor het vuurpeloton. Het Shell shock syndroom was toen nog onbekend. Na de aanvankelijke nationalistische geestdrift, waar ook menig socialistische militant en organisatie voor bezweek, nam de twijfel toe over het massale bloedvergieten. Sommige militairen weigerden of probeerden te vluchten. Niet zelden moesten ze dat bekopen met de kogel.

De Britse minister van Defensie Des Browne maakte onlangs bekend dat zo’n 90 jaar na hun executie 306 Britse militairen alsnog postuum gratie zullen krijgen voor de vergrijpen die hun in de eerste Wereldoorlog het leven kostten: desertie en in sommige gevallen ‘lafheid’. Van de in totaal 3.080 ter dood veroordeelde Britten zijn er 351 geëxecuteerd, van wie 306 dus wegens lafheid en desertie.

Vanzelfsprekend werd dit nieuws met vreugde begroet door nabestaanden. De gratie wordt overigens verleend op grond van psychische problematiek. Echter veel soldaten waren volledig bij hun verstand toen ze weigerden om door te vechten. En als een bataljon slecht gepresteerd had, werden soldaten soms gewoon uit de groep gelicht en geëxecuteerd als afschrikwekkend voorbeeld. Deze soldaten waren zeker niet gek. Er bestond geen eerlijk proces. Willekeur en klassenjustitie vierden hoogtij.

Ook nu zijn we getuige van zinloze militaire conflicten, waarbij gezonde jonge mannen en vrouwen uit de arbeidersklasse ingezet worden om de belangen van anderen te verdedigen. We kunnen hierbij denken aan de oorlogen in Irak, Libanon en Afghanistan. Naast het risico van sneuvelen blijken veel militairen na vertrek uit de brandhaard en terugkeer in de burgermaatschappij last te hebben van het posttraumatische stress syndroom.

Hoe revisionistische historici een bloedbad verkopen als een overwinning
Koen Koch die onder meer doceert aan de universiteiten van Leiden en Groningen schetst in zijn boek ‘De slag van de Somme 1916’ het verloop van de slag bij de Somme, beschrijft de hoofdrolspelers en gaat in op discussie die tot op de dag van vandaag woedt over de militaire en politieke betekenis van de slag. In het slothoofdstuk neemt hij de lezer mee op reis naar het voormalige oorlogsgebied in Noord-Frankrijk. Het landschap ziet er nu vredig uit, maar het ligt bezaaid met oorlogsmonumenten en keurig onderhouden militaire begraafplaatsen. Hij laat zien wat er in het huidige landschap is terug te vinden van de hel van weleer. Hij doet dit mede aan de hand van de illustraties en foto’s in het boek. Kochs boek biedt niet alleen een historische terugblik. Hij gaat tevens in op het debat dat woedt over het militaire nut van de slag bij de Somme. Kort gezegd komt het er op neer dat de revisionistische historici stellen dat de slag dan wel geen overwinning op zichzelf was, maar zonder deze slag zou de Entente in 1918 niet als overwinnaar uit de strijd zijn gekomen. Zij verzetten zich tegen het traditionele beeld van een zinloze slachting, omdat daarmee de pacifistische opvattingen versterkt worden. Koch stelt in zijn boek: ‘Al met al zijn de verliezen die aan de Duitsers zijn toegebracht, niet van doorslaggevende betekenis geweest ter voorbereiding van de overwinning in 1918 […] Voor de verspilling van zoveel mensenlevens blijven de militaire leiders [ Haig e.a.] verantwoordelijk en minstens evenzeer de politici in London, die nalieten om in te grijpen terwijl ze wel degelijk op de hoogte waren van de desastreuze ontwikkelingen aan het front’.

Met deze conclusie onderstreept hij eens te meer de waanzin van het Eerste Wereldoorlogconflict. En wat we met terugwerkende kracht constateren over een oorlog van circa negentig jaar geleden kunnen we even zo goed van toepassing verklaren op de huidige oorlog tegen het spookbeeld van het internationale terrorisme. Vandaar de noodzaak van de opbouw van een anti-oorlogsbeweging met een socialistisch perspectief. Niet alleen aan het thuisfront in de straten van het Westen, maar ook onder de troepen.

Ron Blom

De Slag van de Somme 1916, K. Koch, 19,95 euro

Geef een reactie »

Nog geen reacties

RSS feed for comments on this post. TrackBack URI

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Maak een gratis website of blog op WordPress.com.

%d bloggers op de volgende wijze: