Platform Rosa blog

Boekbespreking: De rode geranium

Leven en werk van Eiske ten Bos-Harkema (1885-1962), de eerste vrouwelijke wethouder van de SDAP in Nederland.

Eiske ten Bos-Harkema was de eerste vrouwelijke wethouder van de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij (SDAP) in Nederland. In de Drentse gemeente Gasselte was ze twintig jaar lang raadslid en acht jaar wethouder. Haar kleinzoon Eisse Kalk schreef onlangs een interessante biografie over deze pioniersvrouw die voortdurend op de bres stond voor de belangen van de arbeidersklasse. Voor het onderwijs, de gezinszorg, de volkshuisvesting en bovenal voor de werkgelegenheid van al diegenen die in de jaren twintig en dertig van de twintigste eeuw met werkloosheid werden bedreigd.

Het boek vangt aan met een beschrijving van het ontstaan van de socialistische beweging in Groningen. Aan bod komen de voorloper van de SDAP, de Sociaal-Democratische Bond met als boegbeeld Ferdinand Domela Nieuwenhuis, de bijna revolutionaire situatie eind negentiende eeuw in de veenkoloniën en Oost-Groningen (‘men zendt ons lood in plaats van brood’) en de opkomst van de vakbeweging. Kalk gaat ook in op sociaal-economische omstandigheden in de regio. De strokartonindustrie, de armoede en de werkloosheid.

Eiske en haar man Jan ten Bos werden weldra actief op sociaal-maatschappelijk gebied. Ze waren lid van tal van organisaties: de SDAP, de fabrieksarbeidersbond, de natuurvriendenvereniging, de VARA, de geheelonthoudingsvereniging, de arbeiderssportbond NASB, de Arbeiders Jeugd Centrale (AJC), de vrouwenbeweging, de vereniging voor moeder en kind en het zangkoor ‘Morgenrood’. Uitgebreid behandelt Kalk de positie van de vrouwen binnen de SDAP en de opkomst van eigen vrouwennetwerken. Een belangrijke rol speelde thuis de coöperatie Eendracht Maakt Macht. De boodschappen in de kruidenierswinkel, de bakkerswaar, manufacturen en huishoudelijke artikelen, alles kwam van de coöperatie. In veel van die organisaties vervulden ze ook bestuursfuncties. In hun woonplaats Gasselternijveenschemond maakten Eiske, haar echtgenoot Jan en hun vijf kinderen onmiskenbaar deel uit van de ‘rode familie’.

In 1919 stelden Jan en Eiske zich kandidaat voor de gemeenteraad, maar zij worden niet gekozen. Als er twee jaar later een vacature ontstaat, komt Eiske alsnog in de raad. Zij maakte zich sterk voor de introductie van schoolvoeding, de aanleg van straatverlichting en invoering van gemeentelijke wijkverpleging. Op 30 oktober 1923 beleefde de raad van Gasselte een historisch moment: Eiske ten Bos-Harkema wordt, als eerste vrouw in Nederland tot wethouder gekozen. Een van haar eerste daden was het doorvoeren van een huurverlaging voor arbeiderswoningen. Acht jaar lang bleef Eiske wethouder, daarna is zij van 1931 tot 1940 nog raadslid. Mede door haar toedoen en de kracht van de sociaal-democratie op lokaal vlak krijgt Gasselte een zwembad, een school in Kostvlies, een sportpark en fatsoenlijke arbeidershuisjes.
In het politieke leven van Eiske ten Bos vormde haar gevangenisschap in 1924 slechts een kortstondige onderbreking. De gebeurtenis greep echter diep in haar persoonlijke leven. De aanleiding vormde een berichtje dat zij opgestuurd had naar de partijkrant ‘Het Volk’. In het berichtje viel zij een dorpsagent aan. Hij viel vrouwen lastig. Het verhaal ging, dat hij hierom al eerder overgeplaatst was. Eiske en haar partijgenoten vonden dat dit aangekaart moest worden. Na publicatie in de Groningsch-Drentsche editie van ‘Het Volk’ volgt een aanklacht wegens smaad. Ze werd veroordeeld tot een maand onvoorwaardelijke gevangenisstraf. In de Rotterdamse cel kreeg ze van partijgenote Suze Groeneweg een rode geranium cadeau. Het boek gaat ruimschoots in op de enigszins wankelmoedige houding van bepaalde partijprominenten. De schrijver concludeert dat de mannen die bij de zaak betrokken zijn, allemaal door andere motieven geïnspireerd waren dan Eiske zelf. De propaganda die er mee kon worden bedreven (ten slotte had de redactie besloten het bericht te plaatsen), het eigen hachje redden, het ongeloof in of onbehagen over de aanklacht van seksuele intimidatie, werden kennelijk belangrijker geacht dan de motieven die Eiske ten Bos-Harkema zelf naar voren bracht.
‘De rode geranium’ is een prettig geschreven boek. Het voert je mee in de tijd en laat je kennis maken met de dilemma’s waar sociaal-democraten op lokaal niveau mee werden geconfronteerd: coalitievorming met niet-socialistische politieke organisaties, hoe de plannen tot verbetering van de woon- en leefsituatie van de arbeiders te financieren (de centrale overheid stelde steeds minder geld beschikbaar en de mogelijkheden tot plaatselijke belastingpolitiek werden beperkt), etc. Het geeft tenslotte ook inzicht in de positie van vrouwelijke sociaal-democraten in een ook hier door mannen gedomineerde zuil.

Ron Blom

‘De rode geranium’ van Eisse Kalk telt 152 pagina’s en kost 14,95.

Geef een reactie »

Nog geen reacties

RSS feed for comments on this post. TrackBack URI

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Blog op WordPress.com.

%d bloggers op de volgende wijze: