Platform Rosa blog

Boekbespreking: Marx in Brussel

Marx in Brussel (1845-1848)

In 1845 wezen de Franse autoriteiten Karl Marx uit. Dit gebeurde onder druk van de Pruisische regering. Hij werkte daar mee aan een verboden democratisch tijdschrift “Vorwärts” en zocht nu zijn heil in Brussel. Maar het jonge België stond niet te springen om de eigenzinnige jongeman met zijn vreemde ideeën te ontvangen.
Toch behoren de drie jaren van Marx in Brussel tot de meest creatieve van zijn leven. Samen met zijn kompaan Friedrich Engels werkte hij er aan een nieuwe visie op de geschiedenis. En na jaren van filosoferen voegde hij eindelijk de daad bij het woord. Hij stichtte de eerste Bond van Communisten, schreef het “Communistisch Manifest” en begon zo vanuit Brussel met zijn bijdrage te leveren aan de socialistische wereldrevolutie.

Historicus en programma-adviseur voor Canvas Edward de Maesschalck brengt de geniale filosoof in zijn boek “Marx in Brussel” opnieuw tot leven dankzij vele citaten en fragmenten uit brieven en geschriften. Je krijgt een beklijvend beeld van de beruchte banneling als minnaar en echtgenoot, trouwe vriend en geducht tegenstander. Maar ook als daadkrachtig auteur van vele brochures en boeken.

België
Marx zou gedurende drie jaren in Brussel verblijven, van 1845 tot 1848. Het jonge België was als gevolg van de revolutie van 1830 net onafhankelijk geworden van Nederland. Hoewel de opstand ingezet werd door arbeidersstrijd, wist de Belgische bourgeoisie de revolutie om te buigen in burgerlijke richting. De arbeidersopstand werd “gestolen” en de eigen positie van de bourgeoisie werd versterkt. Onder invloed van de bankiersfamilie Rothschild en de opstelling van de grootmachten Engeland en Frankrijk kon België uiteindelijk onafhankelijk worden. Voor de werkende bevolking veranderde er overigens weinig. Bovendien werd België toen nog nauwelijks beroerd door de opdoemende socialistische en communistische bewegingen in Europa. Binnen een maand na zijn uitwijzing naar België voegde zijn gezin zich bij hem in Brussel. Marx maakte van de nood een deugd en gebruikte zijn gedwongen rust om, samen met Engels, zijn nog vage ideeën over het historisch materialisme en de wetmatige loop van de geschiedenis uit te diepen. Toen hij eenmaal doordrongen was van de geldigheid van zijn nieuwe visie op de maatschappij, begon hij in brieven in geschriften zijn bevrijdende boodschap uit te dragen en tegenover andersdenkenden te verdedigen. Het neutrale België, met zijn ruime persvrijheid en zijn centrale ligging tussen de grootmachten, bleek daarvoor de ideale plek.

Politieke activiteiten
Binnen korte tijd verscheen het boek “De Heilige Familie, of de kritiek op de kritische kritiek”, waarin Marx en Engels de grondslagen van de materialistische wereldbeschouwing uiteen zetten. Korte tijd later schreef Marx zijn “Stellingen over L. Feuerbach”, die door Engels gekarakteriseerd werden als “het eerste document dat de eerste kiem van de nieuwe wereldbeschouwing bevat”. Marx en Engels bleven doorschrijven: “De Duitse Ideologie”, waarin zij de basisprincipes van het historisch materialisme verder uitwerken en de filosofische denkbeelden van Ludwig Feuerbach, Max Stirner en van de “ware socialisten” (Mozes Hess, Karl Grün, Hermann Kriege) bekritiseren, en “De armoede van de filosofie. Een antwoord op ‘de filosofie van de armoede’ van de heer Proudhon”.

Geleidelijk en geholpen door de omstandigheden, ging Marx van theoretische bespiegelingen naar de actie over en voegde de daad bij het woord. Begin 1846 stichtten Marx en Engels in Brussel het Communistische Correspondentiecomité met de bedoeling socialisten en vooruitstrevende arbeiders uit verschillende landen bijeen te brengen. Dit was politiek gezien een nogal heterogeen gezelschap van onder meer anarchisten en utopisch socialisten. Maar dit vormde een noodzakelijk te doorlopen etappe op weg naar een nieuwe organisatie, de Bond van Communisten. Marx was medestichter van de Bond van Communisten, met hoofdzetel in Londen, en schreef eigenhandig het programma: “Het Communistisch Manifest”, waarin alle ideeën die in Brussel gerijpt waren, hun neerslag vonden. Marx produceerde zijn meest bekende werk eind 1847 in cafë “De Swaen” op de Brusselse Grote Markt. Het was dezelfde plek waar later de Belgische Werkliedenpartij (BWP) zou worden opgericht en waar tegenwoordig een chique restaurant is gevestigd. Het manifest werd begin 1848 uitgegeven in meerdere talen, waaronder “Vlaams”.
De Bond van Communisten nam het door Marx en Engels voorgestelde en inmiddels wereldbekende motto over: “Proletariërs aller landen, verenigt u!”. Ook in Brussel kwam op initiatief van Marx een afdeling van de Bond van Communisten tot stand. Marx en Engels namen eveneens het voortouw bij de oprichting van de Deutsche Arbeiterverein in Brussel, die voornamelijk geëmigreerde Duitse arbeiders bijeen bracht. Bovendien nam Marx deel aan de stichting van de Brusselse Democratische Vereniging die proletarische revolutionairen en vooruitstrevende burgerlijke politici verenigde. De Democratische Vereniging verkoos hem tot voorzitter. Op bijeenkomsten van de Deutsche Arbeiterverein hield Marx lezingen over de politieke economie, die later bekend zouden worden onder de titel “Loonarbeid en Kapitaal”.

In het revolutiejaar 1848 arresteerden de Belgische autoriteiten de familie Marx. Zij braken zich al langer het hoofd hoe met deze lastpak om te gaan. Bovendien bleef Marx de Pruisische autoriteiten tarten met zijn striemende artikelen. Op grond van verstoring van de openbare orde werden Marx en zijn gezin uitgewezen. Na 18 uur liet de Belgische justitie ze vrij en vertrok het gezin naar Frankrijk, het hart van de revolutie!.

Mensen van vlees en bloed
Het boek is zeer onderhoudend. Tijdens mijn zomervakantie in 2005 in Bomal in de Belgische Ardennen heb ik het boek met veel plezier gelezen. Genietend van de zon en het Belgische bier en zittend naast een snel stromende rivier die zich een weg kronkelde tussen de bomen en heuvels liet ik me meevoeren door de geleidelijke ontplooiing van Marx’ gedachten en activiteiten in Brussel. Deze ontplooiing vormt het onderwerp van “Marx in Brussel”.
Magistraal is de beschrijving van de gastvrijheid van Marx en de daarmee gepaard gaande financiële problemen. Hij stond bovendien bekend om zijn interesse in wijn en sigaren. Daarnaast aarzelde hij niet om, als de financiële middelen het hem toestonden, vrienden in nood te helpen. De revolutionair omschreef het zelf treffend in zijn “Pariser Manuskripte”: “Hoe minder je eet, drinkt, boeken koopt, naar het theater, uit dansen, naar het café gaat, denkt, bemint, theoretiseert, zingt, schildert, gedichten schrijft enzovoort, des te meer SPAAR je, des te groter wordt je schat die door stof noch motten wordt aangevreten, je kapitaal. Hoe minder je BENT, hoe minder je je leven tot uitdrukking brengt, des te meer HEB je, des te groter is je vervreemde leven en des te meer spaar je zo van je vervreemde wezen op.” Sparen en vrijwillige ascese waren Marx een gruwel. Hij zou daarom des te meer gedwongen ontbering leiden.

De Maesschalck is geen aanhanger van het marxisme, maar dat weerhoudt hem er niet van om in zijn boek een gedegen beschrijving te geven van Marx’ leven en werk in nauwe samenhang met de wereld om hem heen. Die wereld beperkte zich niet tot filosofische stromingen en economische leerstelsels, maar omvatte ook mensen van vlees en bloed: Marx’ liefhebbende echtgenote Jenny von Westphalen, zijn trouwe vriend Friedrich Engels, Belgische radicalen, medestanders en vijanden, politiemannen en ministers, huisbazen en minaressen.

Ron Blom

E. de Maesschalck, Marx in Brussel, Davidsfonds/Leuven, 200 bladzijden, 22,50 euro

Geef een reactie »

Nog geen reacties

RSS feed voor reacties op dit bericht. TrackBack URI

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Het Rubric thema Blog op WordPress.com.

Volg

Ontvang elk nieuw bericht direct in je inbox.

%d bloggers like this: