Bijeenkomst Kritiek over links en populisme

Op vrijdag 11 december discussieert Kritiek over Een links antwoord op het hedendaagse populisme.

Als jaarboek is het ons doel om wetenschappelijke analyse en politieke praktijk bij elkaar te brengen. Zeker wat betreft de kwestie ‘Wilders’ en populisme in het algemeen zijn politici wat bang om hun vingers te branden. Misschien dat een gedegen analyse hun bij duidelijker uitspraken kan helpen.

Peter Achterberg (als socioloog verbonden aan de Erasmus Universiteit) zal een analyse geven van het succesvolle economische populisme van o.a. de Partij voor de Vrijheid en de daarmee verbonden verrechtsing van de arbeidersklasse.

Merijn Oudenampsen (verbonden aan het project Design Negation, Jan van Eyck-academie) zal spreken over de vormgeving van ‘het volk’ en het gebruik van een populistisch discours.

Vervolgens gaan beide sprekers met elkaar en het publiek in debat over de vraag: hoe moet links het populisme een weerwoord bieden?

Het volgende nummer van Kritiek zal uitgebreid aandacht besteden aan het fenomeen populisme. Beide sprekers op deze bijeenkomst zullen aan deze uitgave een bijdrage leveren.

Aanvang: 15.00 uur.
Locatie: Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG), Cruquiusweg 31, Amsterdam. Meld je van tevoren even aan via redactie@jaarboekkritiek.nl

Geanimeerd debat over kraakverbod in Nijmegen

Na eerst van een overheerlijke veganistische maaltijd genoten te hebben schoof de redactie van Kritiek in eendrachtige samenwerking met de gastvrije medewerkers van De Grote Broek de tafels aan kant. Spoedig verzamelden zich zo’n dertig enthousiaste nieuwsgierigen in een hoek van de eetzaal om aandachtig te luisteren naar een betrokken inleiding van Hans Pruijt over kraken in Europa. Velen mengden zich in het debat en het resulteerde in een interessante avond. Het onlangs door de Tweede Kamer afgekondigde kraakverbod bood dan ook volop stof voor meningsuitwisseling. Was het te voorkomen en waarom juist nu? Zal de Eerste Kamer nog roet in het eten gooien? Welke acties kunnen we nog voeren? Een deelnemer aan de acties bij het parlement vertelde over zijn betrokkenheid en zijn arrestatie. Welke bondgenoten kunnen we zoeken en hoe gaan we door kraken? Ter plekke werd niet alleen informatie uitgewisseld, maar ook adressen. Aan de participatieve onderzoekpraktijk van socioloog Pruijt konden weer enkele interessante bladzijden toegevoegd worden.

Bijeenkomst ‘Kraken in Europa’

Onlangs verscheen het nieuwe nummer van Kritiek. Jaarboek voor Socialistische Discussie en Analyse. Met diverse artikelen besteedt dit nummer aandacht aan twee belangrijke thema’s: illegale migratie in Europa en de VS en de Europese kraakbeweging. Begin oktober zijn aan beide thema’s bijeenkomsten gewijd, op zaterdag 17 oktober is onze volgende activiteit.

Op zaterdag 17 oktober organiseert Kritiek, in samenwerking met de Grote Broek, een bijeenkomst over de kraakbeweging. Inleider is Hans Pruijt, in de jaren tachtig actief in de kraakbeweging en tegenwoordig docent aan de Erasmus Universiteit van Rotterdam. Hij publiceert uitgebreid, onder meer in het nieuwste nummer van Kritiek, over de Nederlandse en Europese kraakbeweging. Ook zal vanuit de Nijmegen een betrokken spreker in gaan op de lokale situatie en wat we hier uit kunnen leren.

Aanvang: 20.30 uur.
Locatie: Grote Broek, Van Broeckhuysenstraat 46, Nijmegen.

Joe Higgins verkozen

Naast de tegenvallende uitslag voor links in Europa is er ook succes te melden: de verkiezing van Joe Higgins, lid van de Ierse Socialist Party in Dublin. Joe wist in Dublin de derde en laatste zetel te winnen, en versloeg daarbij de zittende Europarlementariërs van de liberale regeringspartij Fianna Fail en van Sinn Fein. Een buitengewoon goed resultaat voor een radicaal socialist in een districtenstelsel. Joe haalde 50.000 stemmen (12,4%) van de ‘first preference’ stemmen (Ierland kent een ingewikkeld systeem van stemoverdracht naar kandidaten van je tweede en derde voorkeur).

Op Joe’s campagnewebsite vind je achtergrondartikelen en video-filmpjes. Het meest tot de verbeelding sprekende is het moment dat de uitslag bekend wordt gemaakt, gevolgd door Joe’s eerste toespraak tot de media. In de voorafgaande dagen was er door verschillende politici gewaarschuwd voor het ‘rode gevaar’. In zijn toespraak stelde Joe dat de bankiers, de kapitalisten, de managers enzovoorts nu inderdaad reden hadden om bang te zijn! Joe kondigde tevens aan dat hij, net als toen hij lid van het Ierse parlement was, genoegen zou nemen met het ‘gemiddelde loon van een geschoold arbeider’ om midden in de arbeidersklasse te kunnen blijven staan.

Meer info: een sfeerverslag van de bekendmaking van de uitslag, een rapportage over Joe Higgins als TD (lid van het Ierse parlement), en op Joe’s campagnesite de video van de bekendmaking van de uitslag en Joe’s commentaar.

De SP-uitslag nader beschouwd

De uitslag van de verkiezingen voor het Europees Parlement zijn door verschillende linkse weblogs besproken. Peter Storm gaat hier en hier in op de nederlaag van links en winst van rechts bij deze verkiezingen. De Internationale Socialisten bekritiseren links in Nederland voor het gebrek aan strijd tegen Wilders die oorzaak was van de nederlaag. Offensief legt de nadruk op de falende ‘minder brussel’ campagne van de SP, net als Leo de Kleijn.

De SP heeft bij de afgelopen verkiezingen een stevige dreun gekregen. Zeker, ten opzichte van 2004 werd een minieme winst geboekt, maar de populariteit van 2006 en begin 2007 is voor meer dan de helft verdampt. Daar heeft natuurlijk de niet aflatende stroom incidenten, beginnend met de kwestie-Yildirim, aan bijgedragen. Een wethouder in Schiedam ging met het grootste deel van zijn fractie op eigen titel verder, een Statenlid werd geroyeerd vanwege zijn weigering om de afdrachtregeling te respecteren, in Utrecht, Heerlen, Enkhuizen, Velsen, Dronten, Deventer, Zandvoort, Nieuwegein en elders stapten raadsleden op, hun zetel meenemend. Dat draagt niet bij aan het beeld van een sterke, eensgezinde partij. Natuurlijk heeft Agnes Kant (nog) niet het charisma en de uitstraling van Jan Marijnissen.

Al deze facetten dragen bij. Maar de belangrijkste reden van het verlies ligt aan de partij zelf: de eeuwige twijfel tussen enerzijds fundamentele kritiek willen leveren en anderzijds binnen de marges van het kapitalisme willen blijven. De angst om potentiële Wilders-aanhangers voor het hoofd te stoten – voor een belangrijk deel geen racisten, maar proteststemmers – versus de angst dat Halsema en Pechtold alleen de credits krijgen voor hun harde aanpak. De wens om enerzijds over te willen komen als een betrouwbare coalitiepartner, anderzijds zich af te willen zetten tegen PvdA en CDA. De mislukte ‘Minder Brussel’-campagne is een goed voorbeeld van de spagaat waarin de SP zit. Enerzijds zich wel af willen zetten tegen Brussel (terecht natuurlijk!) maar toch de nuance willen zoeken en geen ‘onmogelijke’ eisen stellen. Het resultaat voor de SP was nog slechter dan de slechtste peiling in de afgelopen drie jaar.

De partij had er beter aan gedaan om de kansen die er lagen en nog steeds liggen te benutten. De kredietcrisis zal ook in 2009 en 2010 nog doordenderen. Veel mensen verliezen hun baan, zien hun pensioen in gevaar komen, hun beleggingshypotheek of appeltje voor de dorst verdampen, moeten doorwerken tot hun 67 en zien tegelijkertijd bezuingingen op zich afkomen. De partij moet een duidelijke keuze maken en het socialisme als alternatief vooropstellen. Zich niet beperken tot lapmaatregelen op korte termijn, maar vooral duidelijk maken dat het kapitalisme failliet is en vervangen moet worden door het socialisme. Dus een ‘Meer Socialisme’ campagne starten in plaats van een ‘Minder Brussel’. Als de tijd er nu niet rijp voor is, dan is ze dat nooit! Juist nu zijn mensen op zoek naar een alternatief, maar als de SP niet komt met de uitleg ‘het kapitalisme is de oorzaak en het socialisme de oplossing’ dan heeft Wilders’ uitleg ‘de islam is het probleem en het in de knieën schieten van querulanten de oplossing’ kans van slagen.

De SP moet ophouden met halfslachtige internetpetities zoals ‘65 blijft 65′ die geen zoden aan de dijk zetten en slechts een waterig aftreksel zijn van een echte actie. Waar is de tijd gebleven dat de SP de partij kon mobiliseren, gedurende bijna een jaar lang, om een multinational als Ikea op de knieën te dwingen?

Samengevat: om de neergang van de SP te stoppen, moet de koers gewijzigd worden. De SP moet zich weer opwerpen als fundamenteel alternatief voor het kapitalisme. Daar hoort bij dat de SP nadrukkelijk keuzes maakt en de hele partij mobiliseert voor dit doel. Niet de kritiek focussen op een deelterrein, zoals de verhoging van de pensioenleeftijd, maar uitzoomen en de partij in stelling brengen voor een alternatief: het socialisme. Dat is de enige uitweg uit de crisis waar de partij zich in bevindt.

Royement Offensiefleden – update

Al eerder schreven we over het besluit van het Partijbestuur van de SP om het lidmaatschap van Offensief onverenigbaar te laten zijn met het SP-lidmaatschap. Volgens de website van Offensief hebben veel afdelingen hebben inmiddels, conform de uitspraak van het Partijbestuur, gesprekken gehad met de Offensief-leden in hun afdeling. Een aantal Offensief-leden hebben aangegeven, geen keuze te willen maken en hebben de bal hiermee teruggekaatst.

Een aantal afdelingen hebben aangegeven, al dan niet onder druk van de partijleiding, dat royementen hierdoor onvermijdbaar zijn geworden. Platform Rosa neemt nadrukkelijk afstand van het royeren van strijdbare socialisten uit de SP. Het ‘partij in de partij’ argument is wat ons betreft afdoende weerlegd door Offensief; daarnaast is het bepaald niet uitzonderlijk dat bijvoorbeeld SP-leden die tevens lid zijn van een vakbond, op vakbondsbijeenkomsten sympathie werven voor de SP. De wereld zou terecht te klein zijn als de vakbond dit als argument zou beschouwen om SP-leden te royeren. Gelukkig denken vakbondskaders anders: er is ruimte voor ieder geluid, en hoe serieus men dat geluid neemt hangt samen met de concrete inzet in de strijd van degene die dat geluid brengt.

Wij zijn van mening dat de partij zichzelf schade toebrengt door strijdbare, maar kritische socialisten buiten te sluiten. Vaak is hun kennis en ervaring met het socialistische gedachtengoed in zijn algemeenheid een baken voor een afdeling die anders in de waan van de dag tot sociaal-democratisch geneuzel zou vervallen. Juist die linkse kritiek houdt onze afdelingen scherp. Het is ondenkbaar dat Offensief-leden of andere radicaal-socialisten binnen de partij de afdrachtregeling aan hun laars lappen, zichzelf tot de gevestigde orde gaan beschouwen, of voor uitverkoop van nutsvoorzieningen zouden stemmen. Het is daarom eens te meer bizar dat ‘links’ de partij uitgebonjourd wordt, terwijl ‘rechts’ de SP langs alle kanten kan beschadigen zoals de voorbeelden laten zien.

Platform Rosa roept daarom op om de petitie van Offensief te steunen, die zich uitspreekt ‘tegen de intentie ben van het partijbestuur om Offensiefleden te royeren uit de Socialistische Partij’.

Boeiende Socialismedag 2009 in Breda

Overgenomen van breda.sp.nl

Op 9 mei 2009 vond wederom een editie van de traditionele Bredase Socialismedag plaats: een dag vol discussie over aspecten van het socialisme. De Socialismedag in 2009 stond in het teken van ‘politiek en economie’, actueel natuurlijk gezien de kredietcrisis, die ook uitgebreid aan de orde kwam. Daarnaast waren er inleidingen over de marxistische visie op loon, prijs en winst, over coöperaties en over arbeiderszelfbestuur in tijden van actie en strijd. De Socialismedag werd bezocht door zo’n 15 belangstellende SP’ers binnen en buiten Breda. Op deze website zijn de inleidingen van Patrick Zoomermeijer en Ron Blom gepubliceerd. Hieronder vind je enkele foto’s van de bijeenkomst.

Socialismedag 2009 SP Breda – inleiding Ron Blom

Inleiding Ron Blom over coöperaties op de Socialismedag van de SP Breda op 9 mei 2009

De arbeiders doen het zelf. Over gemeenschappelijk grondbezit, coöperaties en productieve associaties

Leerschool voor de arbeiders
Binnen de brede socialistische beweging in het algemeen, en in het radicale vakverbond Nationaal Arbeids-Secretariaat (NAS) in het bijzonder, bestonden meer dan honderd jaar geleden over de rol die de coöperaties oftewel associaties konden spelen in de klassenstrijd, verschillende opvattingen. Het was vooral de Franse anarchistische filosoof en publicist Pierre Proudhon, die geïnspireerd door de opvattingen van de vroege utopisten Charles Fourier en Robert Owen, meende de maatschappij fundamenteel te kunnen hervormen. Dat moest gebeuren door vrije associaties van werklieden en boeren en door het oprichten van kredietinstellingen. Fourier was er daarbij van overtuigd dat na de vreedzame overgang naar het socialisme de zeeën zouden veranderen in limonade! Kort gezegd beschouwden de voorstanders deze associaties als middelen om het kapitalisme uit te hollen en de grondslagen voor een nieuwe maatschappij te leggen. Zij zagen de associaties bovendien als een leerschool voor de arbeiders, zodat zij zich alvast konden voorbereiden op de toekomstige socialistische radenrepubliek, waarin zij immers ook zelf de productie en de distributie moesten regelen.

Nieuwe kapitalistische bazen
De tegenstanders waren van mening dat de associaties geen fundamentele veranderingen in het kapitalisme konden bewerkstelligen en dat de geassocieerden eenvoudigweg nieuwe kapitalistische bazen zouden worden. De strijd moest volgens hen niet naast, maar in de bedrijven gevoerd worden. Zij beschouwden de beweging van de productieve associaties als kleinburgerlijk. Het lukte binnen het NAS dan ook nooit om tot een afgerond standpunt te komen met betrekking tot deze problematiek.

SDAP en verbruikerscoöperaties
De SDAP propageerde de vorming van verbruikscoöperaties, maar moest niets hebben van het stichten van communes of kolonies en productiecoöperaties. Overigens was er wel altijd een stroming die onder invloed van het Britse ‘Chartisme’, open stond voor coöperaties. Het chartisme wilde door hervormingen en klassensamenwerking de maatschappij veranderen. Zo was de latere Amsterdamse SDAP wethouder Floor Wibaut in 1891 als een van de vertalers van de zogeheten ‘Fabian Essays in Socialism’ instrumenteel in het populariseren in Nederland van het idee van de vermaatschappelijking van de productiemiddelen, waarbij de fabians de nadruk legden op de nationalisatie van de grond. Een opvatting die ook onder anarchisten een zekere aanhang genoot. Juist de terreinen waarop de fabians actief waren: de taak en de plaats van de gemeenten, van de coöperaties en van de vakbeweging, zouden later ook de tot de belangrijkste werkgebieden gaan behoren van Wibaut in de hoofdstad.

Landelijke bundeling: Vereniging Gemeenschappelijk Grondbezit
Rond 1920 nam het aantal productieve associaties in Nederland sterk toe en dit leidde ook een opleving van de debatten en polemieken. Harm Kolthek, die actief was geweest als landelijk secretaris van het NAS en vanaf 1918 de oude libertaire Socialistische Partij leidde, was hier ook bij betrokken. In de periode dat hij in Deventer woonde en werkte was hij al in aanraking gekomen met dit soort ideeën, maar hij liep daar toen niet echt warm voor. Hier maakte hij korte tijd deel uit van een drukkerij onder de naam ‘Voorwaarts’. Naast deze drukkerij waren nog meer coöperatieve bedrijven aangesloten bij de Deventer ‘Coöperatieve Verbruiks- en Productievereeniging Ons Belang’. Ons Belang was lid van de landelijke Vereniging Gemeenschappelijk Grondbezit (GGB).

Geen klassenstrijd
GGB was een beweging van landbouwkolonies, verbruikscoöperaties en productieve associaties, die samen de beweging van ‘binnenlandse kolonisatie’ moesten vormen. De arbeiders zouden zelf de productie ter hand moeten nemen om zo het kapitalisme van binnenuit uit te hollen en de nieuwe maatschappij op te bouwen. De kritiek van Kolthek richtte zich vooral op de opvatting zoals door GGB voorman en bekend literator Frederik van Eeden verwoord ‘dat G.G.B. de socialistische klassenbeweging moet vervangen’. Daarmee verwierp grondlegger Van Eeden de klassenstrijd. Kolthek achtte het één van de middelen van de socialistische beweging. Maar ook in het NAS-milieu en vanzelfsprekend in en rond de SP bespraken de activisten soortgelijke opvattingen.

Zelf doen zonder politieke partijen
Het is dan ook niet verwonderlijk dat Kolthek in Recht voor Allen van 11 mei 1918 een bespreking plaatste van de zojuist gepubliceerde brochure Een Economische Bond van Arbeiders. Een woord aan allen, die het wel meenen met hun medemenschen en zich zelven. De auteur van het werkje was Foeke Kamstra, de voorzitter van de Bond van Productieve Associaties GGB. Kamstra stelde dat er niets te verwachten was van politieke partijen, maar dat de arbeiders het zelf moesten doen. Overigens was hij niet geheel consequent want eerder pleitte hij in een hoofdartikel in het GGB-blad nog wel voor een stem op de SP bij de verkiezingen van 1918.
De vakorganisatie en coöperatie, aldus Kamstra, waren ondergeschikt gemaakt aan de belangen van de politiek in plaats van omgekeerd. De invloed van de werknemers in de bedrijven moest vergroot worden. Daartoe moesten de vakbonden een rol spelen bij de productie, de ruil en de distributie van de eerste levensbehoeften. Arbeiders dienden zich niet te laten verdelen naar religie, ‘modern’ of ‘onafhankelijk’ (het met de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij verbonden NVV of het radicalere NAS). Volgens Kamstra moesten de arbeiderscoöperaties een hoofdrol spelen bij de distributie en de samenwerking met de vakorganisaties en de vertegenwoordigers in het parlement. De GGB-voorman sprak zich uit voor een ‘economische bond van arbeiders van alle gezindten tegen staatssocialisme’.

Coöperaties onder kapitalistische verhoudingen
Kolthek voelde zich zeker aangesproken door het appèl aan de arbeiders om het zelf te doen. Ook kon hij zich natuurlijk vinden in de grotere invloed van de werkenden in de bedrijven en dat ze zich niet moesten laten verdelen naar politieke voorkeur of religie. Dat was ook steeds zijn opstelling geweest binnen het NAS. In het algemeen waarschuwde hij wel voor te hoge verwachtingen van de coöperatie onder nog steeds kapitalistische verhoudingen. De voornaamste kritiek op zijn vriend, maar toen nog geen partijgenoot, betrof echter het gebrek aan verbinding met de zaak van het socialisme. In Deventer liet Kolthek al weten dat de coöperatie één van de middelen van de socialistische beweging was maar niet zaligmakend.
Kamstra reageerde met te stellen dat hij bij zijn opvattingen over de coöperatie zou blijven. Hij zei een ‘praktisch socialisme’ na te streven, aan theoretisch socialisme hadden de arbeiders weinig. Kamstra sloot hiermee aan bij de opvattingen zoals verwoord door Felix Ortt in zijn brochure Praktisch socialisme. Hij eindigde met een oproep tot samenwerking. Iets waar de redactie van het SP-orgaan Recht voor Allen wel voor voelde. Dit zou in 1919, aan het einde van de Eerste Wereldoorlog en in een periode van revolutionaire opgang, resulteren in de eerder aangehaalde eenheidsbesprekingen tussen SP, GGB en andere radicaal-linkse organisaties.

Vakbeweging en coöperaties
Binnen de onafhankelijke vakbeweging speelde dit debat eveneens. NAS-voorzitter en SP-lid Bernard Lansink jr. had al eerder onder vuur gelegen binnen het NAS. De anarchistisch propagandist en lid van de Groninger GGB-drukkerij Volharding, Jan Bijlstra, had een sympathiek artikel met betrekking tot de associaties gestuurd naar De Arbeid. Lansink had hier een kritisch commentaar onder laten plaatsen. Bestuurslid Theo Dissel was van mening dat het NAS zich niet zo uitdrukkelijk moest uitspreken. Drie jaar later zou Lansink zich aanmerkelijk positiever uitlaten over de relatie tussen de productieve associaties en de onafhankelijke vakbeweging.

Staking tegen eigen instellingen
In 1922, brak er onder leiding van de Plaatselijke Federatie van Bouwvakarbeiders (PFBA) in Amsterdam een staking uit onder de werknemers werkzaam bij de Federatie van Zelfstandig Werkende Groepen (FvZWG) in het Bouwbedrijf. De staking werd niet veroorzaakt door communistische agitatie, ook niet doordat er onvoldoende overleg was tussen de onafhankelijke vakbeweging en de associaties. De voornaamste reden was dat de vakbeweging niet in staat was geweest een realistische politiek ten aanzien van de associaties te voeren. Vanaf 1920 kreeg de Nederlandse arbeidersklasse al te maken met de gevolgen van de economische crisis: werkloosheid, loonsverlaging en arbeidstijdverlenging. De bouwvakstakers verzetten zich tegen een eenzijdig door de FvZWG doorgevoerde loonsverlaging en de opvoering van de arbeidsproductiviteit. Vooral bestuurder Loek Spanjer van de Landelijke Federatie van Bouwvakarbeiders was tegen de staking. Maar hij stond niet alleen. NAS-veteraan Kolthek en ook de anarchisten van De Vrije Socialist bekritiseerden de staking. De Arbeid viel zowel de FvZWG als de PFBA aan. Deze associatie (de FvZWG) waarvan onder andere de bij de GGB aangesloten Metselaars- en Opperliedenvereniging van Frits Drewes deel uit maakte was dan niet het, maar wel een middel in de strijd voor een socialistisch productie- en distributiestelsel. Eigenlijk staakten de werknemers tegen instellingen die in zekere zin van hen zelf waren en onderdeel vormden van de beweging. Bovendien behoorden de lonen en arbeidsvoorwaarden al tot de betere in de sector. Spanjer besloot zelfs uit het NAS te stappen.
Op de achtergrond van dit conflict speelde de invloed van Moskou en de Nederlandse communisten op het NAS. De communistische krant De Tribune nam een vijandige houding in ten aanzien van de associaties. Meer anarchistisch georiënteerde vakbondsleden als Spanjer legden de nadruk op de leerschool die de arbeiders in de associaties hadden voor het zelf regelen van de productie en distributie, zoals dat later ook in de socialistische maatschappij zou gebeuren. Dit droeg allemaal bij tot een atmosfeer van wantrouwen. Zoals Kolthek stelde:

De drijfkracht in deze staking is de bolsjewistische mik-mak. Door De Tribune worden de arbeiders vergiftigd met opzettelijke leugens en laster. (…) Maar we weten het: het bolsjewisme staat principieel vijandig tegenover de productieve associatie. De verovering van de staatsmacht is het voornaamste en dan zullen dictatuur en terreur wel voor de rest zorgen.

Karl Marx en de Eerste Internationale
Onbekend is of de communisten precies op de hoogte waren van het standpunt van Karl Marx. In de schriftelijke instructies die hij meegaf aan de gedelegeerden van het eerste congres dat de Internationale Arbeiders Associatie (Eerste Internationale) in 1866 te Genève belegde, kwamen de productiecoöperaties al ter sprake. Marx zei nadrukkelijk:

Wij beschouwen de coöperatiebeweging als een van de stuwende krachten bij de omvorming van de huidige op klassentegenstellingen berustende maatschappij. Haar grote verdienste bestaat daarin praktisch te bewijzen, dat het bestaande despotieke en armoede voortbrengende systeem, gebaseerd op de onderwerping van de arbeid aan het kapitaal, vervangen kan worden door het republikeinse en zegenrijke systeem van samenwerkende vrije en gelijke producenten.

Daarbij zag hij meer in productie- dan in consumptiecoöperaties want de laatste ‘beroeren slechts de oppervlakte van het huidige economische systeem, terwijl de eerste het in zijn grondvesten aantasten’. Tegelijkertijd gaf Marx de beperkingen van de productieve associaties aan en zei dat het bleef bij ‘dwergachtige vormen, die enkele loonslaven door hun persoonlijke inspanningen tot ontwikkeling kunnen brengen’. Hiermee zette hij zich af tegen de aanhangers van Proudhon. De coöperaties zullen ‘nooit in staat zijn de kapitalistische maatschappij om te vormen’. Daarvoor zijn algemene maatschappelijke veranderingen nodig en de politieke voorwaarde daarvoor is dat de staatsmacht zich in de handen van de producenten zelf bevindt. Vooral op dit laatste legden de communisten van de CPN/CPH de nadruk. De Comintern nam in 1921 op haar derde congres zelfs een speciale resolutie aan.
Het NAS-bestuur zat met de bouwstaking in de maag. Voor het openlijk uitbreken van het conflict deed zij nog een tevergeefse poging een bemiddelingscommissie in te stellen. De plaatselijke federatie (PFBA) wilde niet ingaan op het voorstel van de Landelijke Federatie van Bouwvakarbeiders (LFBA) de staking te verschuiven en dwong het landelijk tot steun. De NAS-leiding wees de beschuldiging van ‘bolsjewistische terreur’ resoluut van de hand.
Achteraf kwam er een commissie tot stand met vertegenwoordigers van de Federatie van Zelfstandig Werkende Groepen en de bouwvakorganisaties in het NAS/PAS. Doel van de commissie was om tot een betere samenwerking te komen tussen de vakbeweging en de GGB. De bemiddelingscommissie concludeerde dat de voorgestelde loonsverlaging noodzakelijk was. Bovendien was ze van mening dat er eigenlijk wel wat harder gewerkt kon worden, want dan zouden de financiële problemen ook niet ontstaan zijn. Beide partijen aanvaardden het commissierapport, maar van samenwerking tussen de onafhankelijke vakbeweging en associaties kwam het niet meer.

Broederstrijd vakbeweging – arbeidersassociaties
Spanjer schreef naar aanleiding van de hele affaire de brochure De broederstrijd in het bouwbedrijf te Amsterdam. Tragedie der wankelmoedigen. Hij verweet de bouwbondbestuurders nooit een duidelijk standpunt te hebben ingenomen tegenover de associaties. Ook verweet hij ze geen paal en perk te hebben kunnen stellen aan het zijns inziens asociale lijntrekken door metselaars en opperlieden. Ten slotte noemde hij ook de volgens hem destructieve invloed van de communisten. Kolthek kon zich vinden in de brochure van Spanjer, hoewel de toon wel ‘erg bitter’ was.
Van diverse toenmalige SP-leden is bekend dat ze de coöperatiegedachte een warm hart toedroegen. Zo bezochten enkelen van hen de landbouwkolonie De Ploeg in Best. In de kolommen van het partijblad Recht voor Allen kwam de kwestie van de coöperaties meerdere malen terug. Chris Kamper, medestrijder uit de in 1904 opgerichte tuinbouwgroep uit de landbouwkolonie te Nieuwe Niedorp, deed in het partijorgaan een oproep om als producenten direct aan de consumenten te leveren zonder tussenkomst van grossiers. Kamper was dienstweigeraar en organiseerde Esperantocursussen. In Nieuwe Niedorp predikte de christen-socialistische dominee Nico Schermerhorn. Hoewel hij niet direct betrokken was bij de kolonie, had hij wel grote invloed op het denken en doen van veel van zijn volgelingen. Volgens Kamper was zijn voorstel een middel om de duurte te bestrijden. De redactie kon hiermee instemmen ‘mits krachtig en zakelijk aangepakt door ernstige menschen’.
Binnen partijverband bleef de associatiegedachte de gemoederen bezig houden. Zo schreef ‘T. v. de Horst’ over coöperatie, associatie en bedrijfsorganisatie. In Amsterdam vonden in 1923 en 1924 enkele goedbezochte gezamenlijke vergaderingen plaats van SP en GGB over de productieve associatie en de vakbeweging. Discussie was er vooral over welk van de twee belangrijker was. Lansink jr. stond op het standpunt dat de vakbeweging belangrijker was dan de productieve associatie. Kamstra had de tegenovergestelde mening. Volgens Kolthek ‘ontbrak het beide sociale organisaties aan goede leiding en een socialistisch bewustzijn’.

Socialisatie van bovenaf
Ook de sociaal-democratie stond nu meer open voor de coöperatiegedachte. Al in de woelige rode novemberdagen van 1918 kwamen SDAP en NVV op voor de ‘socialisatie van alle bedrijven die daarvoor in aanmerking komen’. Het NVV belegde in 1920 zelfs een congres over deze problematiek. De vanuit deze hoek komende gedachten over medezeggenschap en socialisatie stonden ver af van de praktijk van GGB, dat juist het initiatief van onderop en de zelfwerkzaamheid van de arbeiders bepleitte. SP-lid Willem Sligting was in het GGB-orgaan Vrije Arbeid zeer kritisch over het uit NVV kring afkomstige Rapport Bedrijfsorganisatie en Medezeggenschap. De fabrieken kwamen niet toe aan de arbeiders, maar aan ‘de gemeenschap’, dat wil zeggen een minister zou de raad van toezicht voorzitten. Daarnaast zou het personeel vertegenwoordigd worden door een personeelsraad. De voormalige eigenaars konden bovendien rekenen op een redelijke schadevergoeding. GGB en NVV stonden zeer ver van elkaar.

Verdeeldheid
De linkse beweging was sterk verdeeld over het nut van de coöperaties onder het kapitalisme. GGB onder leiding van Kamstra was het meest positief. Het NAS was het intern niet eens en kon eigenlijk niet tot een afgerond standpunt komen. Dit leidde tot confrontaties op het sociale vlak in de Amsterdamse bouwvakwereld. De CP had weinig sympathie voor de associatiegedachte en oriënteerde zich vooral op de verovering van de staatsmacht, als voorwaarde voor een succesvolle toepassing ervan. De SP onder leiding van Kolthek nam vooralsnog een middenpositie in. De associatie, mits socialistisch georiënteerd, kon een rol spelen in de voorbereiding op vormen van productie in een niet meer kapitalistische maatschappij. Dat lag vooral op het vlak van de verhoging van het bewustzijn. Illusies moesten daarbij vermeden worden, het was een van de middelen van de socialistische beweging en zeker niet belangrijker dan de onafhankelijke vakbeweging. De SDAP was vooral enthousiast over verbruikerscoöperaties.

De Woelrat
Wat kunnen wij hier in het jaar 2009 met dit soort discussies en experimenten? Begin jaren tachtig liep ik in het kader van mijn opleiding aan de Haagse Sociale Academie een zogeheten snuffelstage bij de linkse drukkerij ‘De Woelrat’ die was gevestigd in mijn toenmalige woonplaats Boskoop. Het sierheestercentrum Boskoop was een kleine agrarische gemeenschap waarbinnen de christelijke politiek dominant was. In deze collectieve drukkerij De Woelrat trachtten een handjevol compagnons om op basis van arbeiderszelfbestuur gezamenlijk een bedrijf te runnen. De drukkerij fungeerde tevens als vergadercentrum van de plaatselijke Pacifistisch Socialistische Partij (PSP) afdeling en nadat de restanten van de drukkerij verhuisd waren naar Den Haag en een ander adres in Boskoop, startten we hier een collectieve boekhandel onder de provocerende naam ‘De Vijfde Colonne’ en uitgeverij ‘Kronstadt Kollektief’. Ik heb hier veel van opgestoken, meer dan ik me aanvankelijk realiseerde.

Zonder illusies en zonder ridiculisering
Binnen de plaatselijke afdeling van de Socialistische Partij, of dat nu in hier in Breda is of in Amsterdam, proberen we ook een sfeer en situatie te creëren waarbinnen de leden zich naar vermogen en behoefte kunnen ontwikkelen en ontplooien. We zijn ons er van bewust dat dit alles nog steeds plaatsvindt onder de wetten van de kapitalistische wareneconomie. Maar juist omdat we niet kunnen afwachten tot de laatste definitieve en triomferende stormloop op de commandocentra van het kapitalisme heeft plaatsgevonden, proberen we hier en nu al iets van die toekomstige maatschappij te realiseren. Niet om ons daarmee in slaap te laten sussen en tevreden te zijn met een lege dop. Het biedt ons de gelegenheid het genoegen te proeven van een maatschappij zonder bazen en uitbuiters. Om onze spieren te oefenen en onze gedachten te focussen op een tijd waarin voor het kapitalisme geen plaats meer zal zijn. Zonder illusies en zonder ridiculisering.

Socialismedag 2009 SP Breda – inleiding Patrick Zoomermeijer

Voor de Socialismedag van de SP-afdeling Breda op 9 mei 2009 was ik gevraagd een inleiding te even over het boekje “Loon, Prijs en Winst” van Karl Marx.

Loon, Prijs en Winst is gedrukte versie van de inleiding die Marx gaf op een bijeenkomst van de eerste socialistische internationale (waar toen ook nog anarchisten bij waren aangesloten) in 1865. In Loon,
Prijs en Winst beschreef Marx in betrekkelijk simpele bewoordingen zijn zogenaamde “arbeidswaardetheorie”, die hij later, vanaf 1867, in de diverse delen van Das Kapital (Het Kapitaal) verder uit zou werken.
Daarmee vormt het boekje Loon, Prijs en Winst (in Nederlandse vertaling) een prima inleiding van Marx zelf op de marxistische economie. Een aanrader!

In de inleiding die ik op de Socialismedag gaf heb ik geprobeerd de basis van de marxistische economie en haar kritiek op de kapitalistische economie te schetsen. Op veel onderwerpen heb ik door tijdsgebrek niet diep in kunnen gaan, hoezeer ze die aandacht ook verdienen. Maar ik hoop dat na mijn inleiding duidelijk is geworden wat de marxistische visie is op lonen, prijzen en winst, en hoe ze tot stand komen. Ik hoop ook dat dat een bijdrage levert aan het begrip van de dagelijkse uitbuiting onder het kapitalisme, en een aanzet geeft tot verzet tegen deze uitbuiting.

Met socialistische groet,

Patrick Zoomermeijer
rodezaanstreek@gmail.com

Hoe werkt het kapitalistisch systeem?
Inleiding tot de politieke economie

Overal waar je kijkt, zie je hetzelfde. Topdrukte bij het UWV, uitzendkrachten die als eerste hun baan verliezen maar ook weer alleen via uitzendbureaus weer aan werk kunnen, winkelcentra en yuppenwoningen waar ooit fabrieken stonden. Mensen moeten alle zeilen bijzetten om het hoofd boven water te houden. Dit is Europa in de 21ste eeuw.
Hoewel de heersende klasse beweert dat economie te ingewikkeld is voor gewone mensen en dat ze het toch niet begrijpen, vinden socialisten economie heel belangrijk. Economie legt uit hoe de rijkdom van onze maatschappij geproduceerd en verdeeld wordt. Vandaag de dag worden zaken die mensen nodig hebben niet gemaakt, zoals betaalbare medicijnen voor armen, en als ze wel gemaakt worden, kunnen we ze in veel gevallen niet betalen.
Wanneer we meer loon vragen, wordt ons verteld dat het onbetaalbaar is, dat we moeten wachten tot de economie er weer bovenop is en dat de stijgende loonkosten een rem zijn op de economische groei. De regeringspolitiek kan de economie beïnvloeden, maar de kapitalistische regeringen kunnen de fundamentele problemen uiteindelijk niet oplossen: uitbuiting, werkloosheid, massale armoede en regelmatig terugkerende economische crisissen. Daarom vechten socialisten niet alleen voor de beste levensomstandigheden die er mogelijk onder het kapitalisme, maar vechten socialisten ook voor de omverwerping van dit systeem en de vervanging ervan door het socialisme.
Een begrip van hoe het kapitalisme werkt is belangrijk als we die strijd willen voeren.

Wat is kapitalisme?

Kapitalisme is gebaseerd op het privé-eigendom van de productiemiddelen: de bedrijven, de machines, de winkels en het financiële systeem.
Kapitalisten verkrijgen hun inkomen uit dit eigendom, door winst uit hun investeringen te halen, en niet door zelf productieve arbeid te verrichten, zoals arbeiders. Een arbeider aan de andere kant, nu ook vaak apolitiek ‘werknemer’ genoemd, moet zijn arbeidskracht verkopen. Een arbeider verkoopt zijn vermogen om te werken, om te produceren, en krijgt daar een loon voor terug.
Overigens, sommige delen van de economie kunnen publiek eigendom zijn, maar de grote privé-bedrijven vormen het belangrijkste deel van de economie.

Het privé-eigendom begon niet pas met het kapitalisme, dat slechts 250 jaar bstaat, heel erg kort dus.
Ook eerdere maatschappijen, zoals de slavenmaatschappij en het feodalisme waren op het privé-eigendom gebaseerd. Ook toen werden gewone mensen uitgebuit. Slaven werkten en kregen alleen voedsel en onderdak; lijfeigenen werkten een deel van de week op de landgoederen van de landheer of gaven een deel van hun oogst aan hem, of allebei.
De manier waarop arbeiders onder het kapitalisme uitgebuit worden, is anders. De lijfeigene had meestal een stukje land in bezit of had er rechten op. Voedsel en andere levensnoodzakelijkheden werden meestal door henzelf gemaakt. De arbeiders van vandaag kunnen hun eigen voedsel niet meer kweken of hun eigen kleren maken. Ze worden gedwongen voor een baas te werken om de eindjes aan elkaar te knopen.
Daarom noemde Karl Marx, de Duitse radicaal-socialist, het kapitalisme de “veralgemeende warenproductie”. Dat is het idee van het marktsysteem: alles is te koop, alles is een waar. Men noemt het de ‘vrije markt’. Er is echter niets vrij aan de markt als je een laag-betaalde baan hebt. En kan er vrijheid zijn in een wereld waar alles verdeeld wordt door een klein aantal grote bedrijven, en die de wereldeconomie domineren?

Arbeiders creëren de rijkdom

Een blik op het inkomen en de levensstijl van de grote bazen en de rijken, één blik op de grote en vaak zeer mooie gebouwen in onze steden, de rijken die booschappen doen in de PC Hooftstraat, kan slechts tot één conclusie leiden: Nederland is geen arm land.
Wie heeft echter die rijkdom gecreëerd? Wie heeft de flats en de paleizen, de auto- en spoorwegen gebouwd? De bron van alle rijkdom in de kapitalistische maatschappij is de arbeid van de arbeidersklasse. De arbeidersklasse bestaat niet alleen uit fabrieksarbeiders die werken met hun handen; het is de grote meerderheid van de bevolking die leeft door hun arbeidskracht – hun vermogen om te werken – te verkopen. Als we spreken over de arbeidersklasse bedoelen we dan ook zowel de bouwvakkers als kantoorpersoneel, chauffeurs en winkelbedienden, horecapersoneel en mensen die werken in de zorg.
Sommige arbeiders kunnen misschien een aantal aandelen bezitten, maar ze zullen nog steeds moeten werken om voldoende inkomen te verkrijgen. Werklozen en arbeiders in deeltijd behoren nog steeds tot de arbeidersklasse – het is de fout van het systeem dat ze geen recht op werk hebben.
Het is de arbeid die zaken hun waarde geeft in de marxistische zin van het woord. De natuur levert de grondstoffen, de lucht, het water, de mineralen en het voedsel dat we nodig hebben om te leven. We kunnen echter de meerderheid van de natuurlijke bronnen niet rechtstreeks gebruiken – ze moeten bewerkt worden om ze voor ons nuttig te maken. Regen bijvoorbeeld kan alleen waarde krijgen wanneer het bewerkt wordt tot drinkwater. Dus het moet worden opgepompt, gefilterd, verplaatst naar de plaats van consumptie via flessen of leidingen.

Wij maken het geld

Rondlopen in een supermarkt kan zeer frustrerend zijn, vooral als je niet vindt wat je zoekt. Wat opvalt in een supermarkt is de enorme variatie in de prijzen voor de goederen. Waarom zijn alle prijzen anders?
Kapitalistische economen beweren dat het allemaal afhangt van ‘vraag en aanbod’. Als ik 1.000 ijsjes heb en slechts 1 persoon wil er één kopen, dan zullen ze heel erg goedkoop zijn. Als ik slechts 1 ijsje heb en 1.000 mensen willen het kopen, zal dat ijsje voor een klein fortuin verkocht worden. Dit begrijpt iedereen. Maar dit verklaart nog niet de prijzen, want uiteindelijk zullen alle prijzen zich gelijkschakelen, worden uitgesmeerd. Als 1.000 mensen ijsjes willen, zal dat meer verkopers ter ore komen, en wordt de schaarste opgelost.
Nee, wat een waar duurder maakt dan het andere, hangt in laatste instantie niet af van vraag en aanbod, maar van de arbeidstijd die nodig is om het die waar te produceren.
Dit is de kern van de “arbeidswaardetheorie” die Marx meehielp te ontwikkelen. De wet van vraag en aanbod kan misschien uitleggen waarom een Rolls Royce op het ene moment voor 200.000 euro verkocht wordt en op het andere moment voor 175.000 euro. Maar ze kan echter niet verklaren waarom een handgemaakte en bestelling geleverde Rolls Royce altijd duurder zal zijn dan een op een lopende band in massa geproduceerde Hyundai. Dit komt doordat er veel meer arbeidstijd in de productie van een Roll Royce kruipt dan in het maken van de Hyundai.

Wat heeft dit met de prijzen van goederen te maken?
Geld lijkt ons leven te beheersen. Er is er nooit genoeg. De kern is echter dat het de arbeidersklasse is die het geld maakt. Geld is de maat van de waarde. In plaats van “het aantal minuten of uren arbeidstijd” dat het duurt om bijvoorbeeld een blik bonen te maken, hangt er een prijskaartje aan: geld is de uitdrukking van de waarde in de echte wereld. Het is uiteraard zeer onpraktisch als iedereen met elkaar goederen zou ruilen: de kapitalistische maatschappij heeft een uitdrukking nodig voor de waarde van een goed. Er is een uitdrukking nodig die door iedereen gebruikt wordt en dus een uniform systeem vormt. Geld is een dergelijke uitdrukking van de ruilwaarde. Marx noemde het de “universele ruilwaarde”.

Wij produceren de winsten

We hebben het al over kapitalisme gehad, maar wat is “kapitaal”? Een koffer vol briefjes van 50 euro onder je bed is leuk om hebben, maar het is geen kapitaal. Kapitaal is geld, machines en materialen die samengebracht worden om arbeiders aan het werk te zetten.
Arbeiders zijn de bron van de rijkdom. Maar bovenal zijn arbeiders de bron van de nieuwe weelde die de levensstijl en de investeringsplannen van de bazen mogelijk maakt. Hoe is dit mogelijk?
Deze grote zwendel, deze oplichting gebeurt niet openlijk. Als iemand 38 uur werkt, krijgt hij/zij het ‘gebruikelijke loon’ en komt hij/zij thuis met geld goed voor 38 uur werk. Het is een van de grote mythes van het kapitalisme, dat werk gebaseerd is op een ‘goed dagloon voor een goede dag werk’. Als we een blik werpen op de werkdag, kunnen we die mist doen opklaren.

De werkdag
Stel, een persoon werkt 8 uur per dag. In die periode wordt 8 uur arbeidstijd gespendeerd in de productie van goederen of diensten. Maar de werknemer zal nooit die 8 uur uitbetaald krijgen in de vorm van loon! Als de arbeider de volledige opbrengst zou krijgen van hetgeen hij/zij gemaakt heeft, zou er geen winst zijn en zou het bedrijf failliet gaan.
De eerste uren van de werkdag produceert de arbeider genoeg goederen of diensten, om zijn loon te betalen. Met dat loon kan de arbeider zijn huur of hypotheek, zijn energierekening, zijn eten, zijn lidmaatschap van de voetbalclub etcetera betalen. Kortom: hij werkt dan genoeg om in zijn onderhoud te voorzien, zodat hij elke dag weer fris op zijn werk verschijnt.
Het zou zo maar kunnen dat de arbeider al in 4 uur werk per dag in zijn onderhoud kan voorzien. Maar hij kan echter niet na 4 uur naar huis gaan: de arbeider moet nog verder werken voor de baas, onbetaald, en dus gratis. Iedere dag, maken arbeiders hun bazen rijker.
Deze extra arbeid noemde Marx de” meerwaarde”. Deze meerwaarde kan worden opgedeeld in bijvoorbeeld de huur van de werkplaats of het kantoor aan de verhuurder, rente aan de bank voor bedrijfsleningen en natuurlijk winsten voor de baas.
Alles dat in de winkels verkocht wordt, heeft een beetje meerwaarde in zich, en wanneer de waren worden verkocht realiseert de kapitalist die meerwaarde in de vorm van “winst”. Een daar doet de kapitalist het voor! Alle winst is uiteindelijk dus voortgekomen uit de onbetaalde arbeid van de arbeidersklasse.

Sommigen zeggen dat het de consumenten zijn en niet de arbeiders die uitgebuit worden.
Dit argument zou betekenen dat bazen meer geld vragen dat het eigenlijk kost – ze beroven de consument. Het is zeker waar dat winkels ons steeds zullen proberen te bestelen als ze dat kunnen. Maar nieuwe rijkdom komt niet hoofdzakelijk uit dat soort praktijken.

Voorbeeld:
Als ik een auto heb die 1.000 euro waard is en ik verkoop die voor 1.500 euro, dan heb ik 500 euro gewonnen en de koper heeft 500 euro verloren. Er is een overdracht van geld van de koper naar mij. Er is echter geen nieuwe rijkdom gecreëerd, er is niets geproduceerd, de auto was er al. Dit is dus geen productie, dus wordt er geen waarde gecreeerd.

Wat bepaalt welk deel van de arbeidsdag er naar de arbeider gaat in de vorm van loon, en hoeveel er naar de kapitalist gaat in de vorm van meerwaarde of winst?
De baas zal proberen de lonen en de “noodzakelijke arbeidstijd” (de tijd waarin de arbeider goederen of diensten produceert die een waarde hebben gelijk aan het loon dat uitbetaald wordt) zo laag mogelijk te houden om de winsten op te drijven. Uiteindelijk wil hij net genoeg loon geven om de arbeider als het ware ‘in leven’ te houden om terug te laten komen om te werken en om een nieuwe generatie arbeiders te laten opgroeien. Maar zelfs dat is geen vaststaand gegeven. In periodes van hoge werkloosheid zal het de baas niet kunnen schelen als de arbeider ongezond wordt door de lage lonen – zolang er anderen zijn om zijn/haar plaats in te nemen. Vandaag hebben veel gezinnen twee inkomens nodig om genoeg geld te hebben om een gezin te onderhouden en dus een nieuwe generatie arbeiders op de wereld te zetten. De werkende klasse moet de balans in de andere richting duwen. Door zich te organiseren in een vakbond en te strijden voor hoger loon en betere arbeidsomstandigheden kunnen de arbeiders de bazen dwingen een deel van hun meerwaarde of winst op te geven.

De kapitalist kan van zijn kant proberen de meerwaarde te vergroten door de arbeiders harder te laten werken, en zo de productie te verhogen.
Hij kan de arbeiders dwingen harder te werken. Hij kan daar ofwel brute uitbuitingstactieken voor gebruiken, ofwel met bonussystemen werken om de arbeiders te verleiden. Bonussystemen zullen zelden de arbeiders compenseren voor de extra meerwaarde die geproduceerd wordt, anders zou de baas ze niet introduceren. De meeste systemen met bonussen werken ook nog eens verdelend – ze zetten de ene arbeider op tegen de andere. De baas zal arbeiders tot op het merg willen uitzuigen. Maar het menselijk lichaam heeft zijn grenzen. Op een bepaald moment zullen we kwaad worden. En bazen hebben honger voor meer winst dan ons zweet kan leveren.

De machine beheerst ons leven

Het geheim van de ontwikkeling van het kapitalisme ligt in het gebruik van machines. Iemand die moderne machines gebruikt zal in het algemeen altijd productiever en dus winstgevender zijn dan een arbeider met oude (of zonder) machines. Zo is de industrie in Nederland over het algemeen inderdaad moderner dan de traditionele industrie in bijvoorbeeld Belgisch Wallonië. Van stoomkracht tot de meest moderne computergestuurde productiesystemen, het is altijd het zelfde liedje geweest. Het versnellen van de productie om zo snel mogelijk de loonkosten te produceren en dus de meerwaarde per arbeider massaal te verhogen. In moderne auto-fabrieken worden de lonen zo snel geproduceerd dat de arbeiders voor feitelijk een groot deel van het jaar gratis werken voor de baas.

Nieuwe technologie biedt het potentieel om de werkweek te verkorten tot een paar uur. Onder kapitalisme betekent die ‘arbeidsbesparende techniek’ echter een mes in onze rug.
De kosten van de machines zijn zo hoog dat de baas de productie opdrijft om schulden af te betalen. En de machines vervangen arbeid. Dit feit bleef verborgen gedurende de grote economische groei van 1950-1973. Terwijl grote investeringen plaatsvonden in lopende band-systemen (bijvoorbeeld in autofabrieken), waren nog steeds grote aantallen arbeiders nodig om de machines te bemannen. De hedendaagse technologie heeft echter steeds minder arbeiders nodig.

Ze gokken met ons geld

In de beginperiode van het kapitalisme was het familiebedrijf een normale zaak. Toen ‘efficiëntere’ bedrijven andere opslokten, begonnen de grote bedrijven de wereld te beheren. Denk aan hoe Albert Heijn begon als kruidenier in de Zaanstreek, maar nu een gigantische multinational is die andere bedrijven opslokt en kleine kruideniers kapot concurreert.

Terwijl de meerwaarde steeds groter werd, konden financiële instellingen het geld dat door arbeid werd gecreëerd, gaan verhandelen. Grote banken werden giganten. Bouw- en verzekeringsmaatschappijen en pensioenfondsen zijn ontwikkeld om het geld te verhandelen en er winst op te maken. De moderne kapitalist heeft het bedrijf waarin hij investeert misschien nooit van binnen gezien! Het tijdverdrijf van de kapitalisten bestaat erin met ons geld te gokken door die aandelen uit te kiezen waarmee ze denken het meeste geld te kunnen verdienen. De grootste casino’s bevinden zich op de ‘financiële markten’. Door het kopen en verkopen van munten wordt dagelijks honderden miljarden euro over de hele wereld verhandeld. En dan vertellen ze ons dat er geen geld is voor sociale zekerheid!

De markt werkt niet

Als het kapitalisme winst blijft maken, waarom stort de economie dan ineen? Waarom is er massale werkloosheid? Wat is er mis met de markteconomie?

Daar zijn twee hoofdredenen voor:
1) De tendens van de dalende winstvoet
Kapitalisten investeren hoge sommen in machines om de meerwaarde die iedere arbeider produceert te vergroten. Terwijl de arbeiders enorme winsten produceren, kan er een trend zijn waarbij de kosten van de machines de winst voor de bazen doet dalen.
2) Problemen in de markt
Arbeiders worden niet voor een volledige werkdag betaald. Ze kunnen dan als arbeidersklasse, die immers ook de consumenten zijn, ook niet alle goederen en diensten die ze produceren terugkopen. Uiteindelijk zorgt het kapitalisme voor “overproductie”: er wordt meer geproduceerd dan de maatschappij kan kopen. In de kapitalistische markteconomie is er geen rationele, democratische controle op de productie.

Verklarende woordenlijst:

Absolute meerwaarde: de meerwaarde die geproduceerd wordt door de werkdag langer te maken.
Kapitaal: geaccumuleerde rijkdom die gebruikt wordt om arbeidskracht uit te buiten en meerwaarde te creëeren. Waarde die waarde voortbrengt: het groeit (“accumuleert”) door uitbuiting.
Kapitalisme: de productiewijze die gebaseerd is op de productie van waren, met een klassensysteem van loonarbeid en privé-eigendom van de productiemiddelen.
Waar: een product of dienst die geproduceerd wordt voor verkoop op de markt. De waarde ervan wordt gemeten aan de hand van de “gemiddelde maatschappelijk noodzakelijke arbeidstijd” die nodig is om het te produceren – de gemiddelde productietijd onder de gegeven sociale omstandigheden.
Constant kapitaal: kapitaal dat in machines en grondstoffen zit, ook wel “dode arbeid” genoemd.
Krediet: het algemeen systeem van lenen voor winst.
Ruilwaarde: de waarde van een waar vergeleken met andere waren. Bijvoorbeeld: 1 jas = 2 paar broeken = 50 EURO. Ze wordt gemeten door de maatschappelijk noodzakelijke arbeidstijd van de te ruilen goederen.
Arbeidskracht: het vermogen om te produceren. Voor de prijs ervan (lonen) zie: noodzakelijke arbeidstijd.
Noodzakelijke arbeidstijd: het deel van de werkdag waarin de goederen geproduceerd worden die nodig zijn om de loonkosten te betalen.
Organische samenstelling van het kapitaal: de verhouding tussen de waarde van dode arbeid (machines en grondstoffen) en arbeidskracht in een kapitalistische industrie of economie.
Uitbuitingsgraad (of meerwaarde): de hoeveelheid onbetaalde arbeid (meerwaarde) tegenover de hoeveelheid betaalde arbeid.
Relatieve meerwaarde: meerwaarde gecreëerd door de arbeidstijd te verminderen om iets te produceren (in kortere tijd wordt evenveel geproduceerd).
Meerwaarde: rente en winst, de onbetaalde arbeid van de arbeidersklasse.
Gebruikswaarde: het nut van een bepaald object.
Waarde (of ruilwaarde): de ‘lijm’ die de kapitalistische economie samenbindt. De waarde van een waar is gemeten door de arbeidstijd die in de productie ervan vervat zit. Het toont zich in vergelijking met andere producten, als ruilwaarde. Drie vormen: goederen, geld en kapitaal.
Variabel kapitaal: lonen. Het deel van het totaal kapitaal dat gebruikt wordt om arbeidskracht te kopen.

Literatuurlijst:

Een aantal brochures en boeken die dieper ingaan op de materie van de marxistische economie zijn:

• Socialistische planning en arbeidersdemocratie (Pieter Brans)
• Hoe werkt het kapitalisme? (Eric Byl)
• Het grondplan van Het Kapitaal I (Peter Van der Biest)
• Lenin: Drie bronnen en drie bestanddelen van het marxisme
• Lenin: de economische leer van Marx
• Marx: Loon, prijs en winst
• Marx: Het Kapitaal (samenvatting door Otto Rühle)
• Trotski: Marxisme vandaag

Socialismedag SP Breda

Op zaterdag 9 mei is wederom een editie van de jaarlijkse Socialismedag in Breda. De dag duurt van 11.00 tot 16.00 uur, wordt gehouden in gemeenschapshuis De Poelewei aan Mgr. de Vetstraat in Breda, en staat dit jaar in het teken van ‘politiek en economie’. Er zijn inleidingen over coöperaties, arbeiders-zelfbestuur, de economische visie van Karl Marx en uiteraard ook over de kredietcrisis. Ook is er een politieke markt waar informatie en materiaal van verschillende organisaties verkrijgbaar is. Deelname is, net als door de SP verzorgde lunch, gratis. Aanmelden is wenselijk in verband met de lunch, maar niet verplicht.